ავტორი: ჯავიდ აღა
აზერბაიჯანის პრეზიდენტის ახალი განკარგულებით შეიქმნა კიბერუსაფრთხოების ეროვნული სააგენტო, რომელსაც უკიდურესად ფართო უფლებამოსილებები ენიჭება, თუმცა ფაქტობრივად არ არსებობს მისი საქმიანობის ზედამხედველობისა და კონტროლის მექანიზმები.
2 ივნისის დილას პრეზიდენტ ილჰამ ალიევის ოფიციალურ ვებგვერდზე გამოქვეყნდა ორი განკარგულება, რომლებმაც უცხოელი ლიდერების მხრიდან დამოუკიდებლობის დღის მისალოცი გზავნილების ფონზე ყურადღება თითქმის ვერ მიიპყრო.
ერთი განკარგულებით გაუქმდა პატარა ტექნიკური უწყება, ხოლო მეორე განკარგულებით – მის სამართალმემკვიდრეს გადაეცა ინფორმაციული კონტროლის ისეთი ფართო უფლებამოსილებები, რომლებიც ქვეყანას ერთ ინსტიტუტში აქამდე არასდროს გაუერთიანებია.
ახალი სააგენტო „სახელმწიფო ზედამხედველობის გაუმჯობესებისთვის“
პირველი განკარგულებით გაუქმდა ელექტრონული უსაფრთხოების სამსახური, დაახლოებით 30 ადამიანით დაკომპლექტებული უწყება, რომელიც 2013 წელს შეიქმნა და ციფრული განვითარებისა და ტრანსპორტის სამინისტროს დაქვემდებარებაში მოქმედებდა.
მის ნაცვლად ჩამოყალიბდა კიბერუსაფრთხოების ეროვნული სააგენტო (NCA) — „საჯარო სამართლის იურიდიული პირი“, რომელიც იმ ტიპის ორგანიზაციებს მიეკუთვნება, რომელთა შექმნასაც აზერბაიჯანის ხელისუფლება სულ უფრო ხშირად მიმართავს სახელმწიფო ფუნქციების შესასრულებლად. ასეთი უწყებები ფორმალურად სამინისტროსგან დამოუკიდებლები არიან, შეუძლიათ საკუთარი შემოსავლის მიღება და მნიშვნელოვნად ნაკლებად ექვემდებარებიან ჩვეულებრივი სახელმწიფო სამსახურისა და საბიუჯეტო სისტემის შეზღუდვებს.
სააგენტოს მართავს ოთხი ადამიანისგან შემდგარ საბჭო — თავმჯდომარე და მისი სამი მოადგილე, რომლებსაც ნიშნავს და თანამდებობიდან ათავისუფლებს ციფრული განვითარების და ტრანსპორტის მინისტრი.
თუმცა, ყველაზე მნიშვნელოვანი ბერკეტები კვლავ პრეზიდენტ ილჰამ ალიევის ხელში რჩება. სწორედ პრეზიდენტი ამტკიცებს სააგენტოს წესდებას, განსაზღვრავს მის საწესდებო კაპიტალს (442 498 მანათი – დაახლოებით 167 000 აშშ დოლარი), ქმნის მმართველ ორგანოებს, ასევე უფლებამოსილია, მოახდინოს სააგენტოს რეორგანიზაცია ან ლიკვიდაცია.
აზერბაიჯანის ციფრული განვითარებისა და ტრანსპორტის მინისტრის მოადგილე სამადინ ასადოვი ბაქოში 2026 წლის 4 ივნისს გამართულ მეოთხე ეროვნულ კიბერუსაფრთხოების ფორუმზე. ფოტო: APA
სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, გადაწყვეტილებების მიღების საბოლოო ჯაჭვი უშუალოდ ქვეყნის უმაღლეს პოლიტიკურ ხელმძღვანელობამდე მიდის.
სააგენტოს წესდება, რომელიც 50 პუნქტისგან შედგება და მეორე განკარგულებით დამტკიცდა, განსაზღვრავს მის უფლებამოსილებებს და შეფუთულია „მართვის გაუმჯობესებისა“ და „სახელმწიფო ზედამხედველობის ეფექტიანობის გაზრდის“ ბიუროკრატიული ფორმულირებებით. ეს პაკეტი რუტინულ ადმინისტრაციულ გადაწყვეტილებას ჰგავს, რაც, სავარაუდოდ, გახდა მიზეზი იმისა, რომ ისეთმა ავტორიტეტულმა გამოცემებმაც კი, როგორიცაა „რადიო თავისუფლება“ (RFE/RL), ბრძანებულებას ყურადღება არ მიაქციეს.
თუმცა, რეალურად, ეს ორი დოკუმენტი ერთ სააგენტოში აერთიანებს იმ ფუნქციებს, რომლებიც აქამდე სხვადასხვა სახელმწიფო უწყებას შორის იყო გადანაწილებული. სააგენტოს ეძლევა ვებგვერდების დაბლოკვის, ინტერნეტტრაფიკის გაფილტვრის, პერსონალური მონაცემების კონტროლის, მაუწყებლობის უსაფრთხოების უზრუნველყოფისა და უცხოური აზარტული თამაშების ვებგვერდების დაბლოკვის უფლებამოსილება.
ყოველივე ეს კონცენტრირებულია კარგად დაფინანსებულ უწყებაში, რომელიც ანგარიშვალდებულია მინისტრისა და საბოლოოდ, პრეზიდენტის წინაშე. დოკუმენტში სააგენტოს პერსონალური მონაცემების დაცვის მანდატი ისეა ფორმულირებული, რომ უსაფრთხოების სამსახურები, რომლებიც რეალურად უთვალთვალებენ ჟურნალისტებსა და აქტივისტებს, მისი კონტროლის არეალის მიღმა რჩებიან.
ინტერნეტცენზურის აპარატის კონსოლიდაცია
იურისტ ლალა დარჩინოვას აზრით, მთავარი კითხვა ის კი არ არის, რატომ შეიქმნა ახალი სააგენტო, არამედ – რატომ ჩათვალა სახელმწიფომ საჭიროდ, რომ სამინისტროში არსებული დეპარტამენტი დამოუკიდებელ სააგენტოდ ექცია.
მისი შეფასებით, ყველაზე მარტივი პასუხია — კონტროლის გაძლიერება.
დარჩინოვას თქმით, ახალი სააგენტო წარმოადგენს უფრო ავტონომიურ და სპეციალიზებულ ორგანოს, რომელიც მოქალაქეთა ციფრულ ცხოვრებაზე ყოველდღიურ ზედამხედველობას ბევრად უფრო პირდაპირ და ეფექტიანად განახორციელებს.
ამასთან, იგი ხაზს უსვამს, რომ სააგენტო არ არის სამართალდამცავი ორგანო. იძულებითი ზომების გამოყენების უფლებამოსილება ისევ იმ უწყებებს რჩებათ, რომლებიც ამას აქამდეც ფლობდნენ — სახელმწიფო უსაფრთხოების სამსახურს, პრეზიდენტის სპეციალური დაცვის სამსახურსა და კომუნიკაციებისა და ინფორმაციული უსაფრთხოების სპეციალურ სახელმწიფო სამსახურს.
დარჩინოვას შეფასებით, ახალი სააგენტო ამ სტრუქტურებს შორის ერთგვარი „ფილტრის“ როლს შეასრულებს: იგი ყოველდღიურად დააკვირდება ონლაინსივრცეს, შეაგროვებს ინფორმაციას და მხოლოდ იმ საკითხებს გადასცემს სპეცსამსახურებს, რომლებსაც ხელისუფლება განსაკუთრებით მნიშვნელოვან საფრთხედ მიიჩნევს.
სწორედ ამიტომ, მისი აზრით, ყველაზე მნიშვნელოვანი ცვლილება სააგენტოს ორგანიზაციული ფორმა კი არა, ის ფართო უფლებამოსილებებია, რომლებიც მას წესდებით მიენიჭა.
წესდების 3.1.18-დან 3.1.34-მდე პუნქტები აღწერს სააგენტოს, რომელიც მონიტორინგს უწევს ინტერნეტს, წყვეტს, რა არის უკანონო, აწარმოებს „შავ სიას“, გასცემს დაბლოკვის ბრძანებას, აკონტროლებს პროვაიდერებს, რომლებიც ვალდებულნი არიან, დაემორჩილონ მას, ამოწმებს ყველას მიერ პერსონალური მონაცემების დამუშავებას და ახდენს ფილმებისა და ვიდეოთამაშების კლასიფიკაციასაც კი.
აღმოაჩინე, შეიტანე სიაში, დაბლოკე, აღასრულე — ეს არის თანმიმდევრობა, რომელიც ინტერნეტცენზურის მთელ აპარატს თავს უყრის ერთ ორგანოში, რომელიც ამავე დროს თავადვე ადგენს ტექნიკურ წესებს.
სააგენტოს კონტროლის სფერო — „აკრძალული ინფორმაცია“ — აზერბაიჯანის კანონმდებლობის ის ნაწილია, რომლის შესახებაც სამოქალაქო საზოგადოების იურისტების მხრიდან წლების განმავლობაში ისმოდა გაფრთხილებები. ეს ცნება 2017 წლის მარტში, „ინფორმაციის შესახებ“ კანონში შეტანილი ცვლილებების შედეგად გაჩნდა, ხოლო ამავე წლის მაისში ბაქოს სასამართლოს გადაწყვეტილებით კიდევ უფრო დაზუსტდა.
ამ კატეგორიაში ერთიანდება როგორც ისეთი მასალა, რომლის შეზღუდვაც ფართო საზოგადოებრივი კონსენსუსის საგანია — ტერორიზმის პროპაგანდა, ბავშვთა სექსუალური ძალადობის ამსახველი მასალა, იარაღისა და ნარკოტიკული საშუალებების დამზადების ინსტრუქციები და თვითმკვლელობის წახალისების შემცველი შინაარსი, ასევე გაცილებით უფრო ბუნდოვანი კატეგორიებიც: ინფორმაცია, რომელიც თითქოს „მასობრივ არეულობას“ ან „რევოლუციას“ უწყობს ხელს; მასალა, რომელიც შეურაცხმყოფლად ან ცილისმწამებლურად მიიჩნევა; შინაარსი, რომელიც, ხელისუფლების შეფასებით, პირადი უსაფრთხოების უფლებას არღვევს; დაბოლოს, ზოგადი ჩანაწერი: ყველაფერი, რაც „კანონით აკრძალულია“. ისტორიულად სწორედ ეს ფართო და ბუნდოვანი კატეგორიები გამოიყენებოდა პრესის წინააღმდეგ.
დამოუკიდებელი იურისტი ემინ აბასოვი მიიჩნევს, რომ მთავარი საფრთხე სწორედ მონიტორინგის უფლებამოსილებაა.
მისი თქმით, უფლებებისა და თავისუფლებების სფეროში ასეთი ფართო უფლებამოსილების კონცენტრირება ორგანოში, რომელიც აღმასრულებელი ხელისუფლების სამინისტროს ექვემდებარება, სერიოზულ კითხვებს ბადებს. იგი განსაკუთრებით გამოყოფს სააგენტოს მანდატს, რომელიც „აკრძალული ინფორმაციის“ მონიტორინგს ითვალისწინებს და კიდევ უფრო ამკაცრებს ისედაც მკაცრად კონტროლირებულ ონლაინსივრცეს.
მისი პროტესტი ამ სიის შინაარსს უკავშირდება. აბასოვი აღნიშნავს, რომ სიის ბევრი კატეგორია არსებითად გამოხატვის თავისუფლებით დაცული სფეროა. კატეგორიებს შორისაა რელიგიური ექსტრემიზმის პროპაგანდა, იმდენად ფართოდ განმარტებული „წაქეზება“, რომ მასში პოლიტიკური განსხვავებული აზრიც შეიძლება მოექცეს, „საზოგადოებრივი მორალისა“ და „ზნეობის“ წინააღმდეგ მიმართულ ქმედებებად მიჩნეული გამოხატვა, ასევე შეურაცხმყოფელი ან ცილისმწამებლური განცხადებები.
აბასოვის აზრით, ასეთ საკითხებზე თითოეული შემთხვევა სათითაოდ უნდა შეფასდეს, როგორც გამოხატვის თავისუფლების საკითხი, თუმცა მოქმედი კანონი მათ იმდენად ბუნდოვანი ფორმულირებით კრძალავს, რომ პრაქტიკულად ნებისმიერ შინაარსს შეიძლება შეეხოს. მისი შეფასებით, ერთი სააგენტოსთვის ასეთი ინფორმაციის მონიტორინგის, შეგროვებისა და უსაფრთხოების ორგანოებისთვის გადაცემის უფლებამოსილების მინიჭება ფუნდამენტურ თავისუფლებებში ზედმეტად ღრმა ჩარევაა.
აბასოვი ამბობს, რომ ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს (ECHR) თანახმად, კონტენტის დაბლოკვა, ინტერნეტზე წვდომის შეზღუდვა ან ონლაინინფორმაციაზე ადმინისტრაციული კონტროლის დაწესება ყველა შემთხვევაში ითვლება გამოხატვის თავისუფლებაში ჩარევად. თუმცა, აზერბაიჯანში თავდაპირველმა — 2017 წლის საკანონმდებლო ჩარჩომ შექმნა მექანიზმი, რომელიც კონტენტის სწრაფად და პრაქტიკულად გასაჩივრების გარეშე დაბლოკვას უზრუნველყოფდა.
ჩვეულებრივ პირობებში, კონტენტის დაბლოკვისთვის სასამართლოს ბრძანებაა საჭირო. თუმცა აზერბაიჯანში, როდესაც ხელისუფლება მიიჩნევს, რომ კონტენტი სახელმწიფოს ან საზოგადოებისთვის საფრთხეა, შესაბამის ორგანოს შეუძლია, საიტი სასამართლოს გადაწყვეტილების გარეშე დაბლოკოს მფლობელის ინფორმირებიდან რვა საათის განმავლობაში. საერთაშორისო უფლებადამცველ ორგანიზაციებს, მათ შორის Freedom House-ს არაერთხელ უთქვამთ, რომ რეალურად არ არსებობს გასაჩივრების ეფექტიანი მექანიზმი და არც საჯარო აღრიცხვა იმისა, თუ რამდენი საიტია დაბლოკილი ნებისმიერ კონკრეტულ მომენტში.
2017 წლის ცვლილებებიდან რამდენიმე კვირაში ხელისუფლებამ დაბლოკა RFE/RL-ის, გაზეთ Azadliq-ის, Meydan TV-ის და Turan TV-ის ვებგვერდები; OCCRP-ის საიტიც იმავე წლის სექტემბერში დაიბლოკა მას შემდეგ, რაც მან გამოაქვეყნა მასალა „The Azerbaijani Laundromat“. ამ მედიასაშუალებების დიდი ნაწილი მას შემდეგ აგრძელებს არსებობას სარკე-დომენების, აპლიკაციებისა და სოციალური ქსელების გვერდების საშუალებით.
თუმცა ახალი ქარტიით იცვლება არა აკრძალული კონტენტის სამართლებრივი განმარტება, არამედ ის, თუ ვინ ახორციელებს ამ ოპერაციას. აქამდე დაბლოკვის პროცესი სამინისტროს, გენერალური პროკურატურისა და სასამართლოების მიერ იმართებოდა, ხოლო ტექნიკური სამსახური დამხმარე როლს ასრულებდა. NCA აერთიანებს აღმოჩენის ფუნქციას, შავ სიის წარმოებას და აღსრულებას ერთ ინსტიტუტში, რომელსაც აქვს ბიუჯეტი და ადამიანური რესურსი, რათა ეს პროცესი მასშტაბურად განახორციელოს.
თვალთვალის მზარდი სისტემა
შემდეგ მოდის მუხლი, რომელიც სააგენტოს, სატელეკომუნიკაციო ოპერატორებთან და პროვაიდერებთან თანამშრომლობით და სამინისტროსთან კოორდინაციით, უფლებას ანიჭებს, ქვეყნის ტერიტორიაზე შემომავალი ინტერნეტტრაფიკის მიმართ განახორციელოს „პრევენციული ღონისძიებები“, რომელთა დეკლარირებული მიზანია „გლობალური კიბერშეტევების“ აღკვეთა და რეგულარულად წარუდგინოს ანგარიში პრეზიდენტს.
ერთი შეხედვით, ეს ქსელის დაცვის შესახებ ჩვეულებრივი ტერმინოლოგიაა: მავნე ტრაფიკის გაფილტვრა ნებისმიერი კიბერუსაფრთხოების სააგენტოს ლეგიტიმური ფუნქციაა. თუმცა, იგივე საკონტროლო წერტილს, რომელსაც შეუძლია მომსახურებაზე უარის თქმის (DDoS) შეტევის შეჩერება, ასევე შეუძლია კონკრეტული სერვისების მუშაობის შენელება ან შეზღუდვა. აზერბაიჯანს აქვს პოლიტიკურად მგრძნობიარე პერიოდებში კავშირის შენელების დოკუმენტირებული პრაქტიკა, მათ შორის 2020 წლის მეორე მთიანი ყარაბაღის ომის დროს, აგრეთვე საპროტესტო აქციების პერიოდში განხორციელებული ლოკალიზებული შეზღუდვების მაგალითები. აღნიშნული განკარგულება ამ საკვანძო წერტილზე მუდმივ, პრეზიდენტის ზედამხედველობის ქვეშ მყოფ კონტროლს ამყარებს. გამოყენებული იქნება თუ არა ეს მექანიზმი ვიწროდ თუ ფართოდ, პრაქტიკის საკითხია, თუმცა აზერბაიჯანი, როგორც წესი, თავშეკავებით არ გამოირჩევა.
2019 წელს ბაქოს საქალაქო ადმინისტრაციის შენობასთან გამართული საპროტესტო აქციის დროს დემონსტრანტები და ჟურნალისტები ჩიოდნენ, რომ საპროტესტო აქციის ადგილზე მობილური ინტერნეტი არ მუშაობდა. ფოტო: Turan.
კიდევ ორი მუხლი სააგენტოს მანდატში პირდაპირ აყალიბებს თვალთვალის შესაძლებლობას.
3.1.12 მუხლი ეროვნულ კიბერუსაფრთხოების სააგენტოს უფლებას აძლევს, კიბერსაფრთხეების პრევენციისა და თავდასხმების წყაროების იდენტიფიცირების მიზნით, შეაგროვოს და შეინახოს ინფორმაცია მომხმარებლების შესახებ, ასევე შეინარჩუნოს ეს მონაცემები.
3.2.9 მუხლი სააგენტოს უფლებას ანიჭებს, მოითხოვოს დოკუმენტები და ინფორმაცია ნებისმიერი სახელმწიფო ორგანოსგან, ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოსგან, იურიდიული პირისა თუ ფიზიკური პირისგან (პირდაპირ არის მითითებული, რომ ეს მოიცავს სატელეკომუნიკაციო ოპერატორებსა და პროვაიდერებს).
ამრიგად, ეს პრაქტიკულად საშუალებას აძლევს ეროვნულ კიბერუსაფრთხოების სააგენტოს, შექმნას და აწარმოოს მომხმარებელთა შესახებ მონაცემების საკუთარი საცავი, რომლის გამართლებაც „საფრთხეების პრევენციის“ ფართო და მოქნილი არგუმენტით ხდება.
მართლაც, ამ საკანონმდებლო პაკეტის ყველაზე თვალსაჩინო მახასიათებელი პირადი მონაცემების შესახებ დებულებებშია დამალული. სააგენტოს ენიჭება ერთი შეხედვით მონაცემთა დაცვის რეალური მანდატი: ის მართავს პერსონალურ მონაცემთა ინფორმაციული სისტემების სახელმწიფო რეესტრს, ატარებს სახელმწიფო ექსპერტიზასა და აუდიტს, განიხილავს იმ პირთა საჩივრებს, რომელთა პერსონალურ მონაცემებთან დაკავშირებული უფლებები დაირღვა და შეუძლია მონაცემთა დამმუშავებლებს მოსთხოვოს „პერსონალურ მონაცემთა შესახებ“ კანონის დარღვევების გამოსწორება.
თუმცა, თითოეულ ამ ძირითად დებულებას ახლავს ერთი და იგივე, საგანგებოდ ჩამოყალიბებული გამონაკლისი: რეესტრი, აუდიტი და შესაბამისობის შემოწმება ცალსახად არ ვრცელდება მაღალი კატეგორიის სახელმწიფო ორგანოებზე, იმ უწყებებზე, რომლებიც „დაცულ პირებსა“ და სტრატეგიულ ობიექტებს იცავენ, დაზვერვისა და კონტრდაზვერვის სუბიექტებზე, ან იმ პერსონალურ მონაცემებზე, რომლებიც სახელმწიფო საიდუმლოებად არის მიჩნეული.
ძირითად განკარგულებაში იგივე გამონაკლისი სამინისტროს საკუთარ დებულებაშიც არის შეტანილი.
თუ იურიდიულ ფორმულირებებს ჩამოვაშორებთ, საბოლოოდ მივიღებთ „ცალმხრივ სარკეს“. ყველა, ვინც პერსონალურ ინფორმაციას ამუშავებს — მათ შორის ბიზნესი, არასამთავრობო ორგანიზაციები და მედიები, ვალდებულია, თავისი მონაცემთა ბაზები დაარეგისტრიროს და სახელმწიფო ინსპექტირებას დაექვემდებაროს. ამავე დროს, სწორედ ის ინსტიტუტები, რომლებიც ჟურნალისტებსა და აქტივისტებზე რეალურ თვალთვალს ახორციელებენ, მთლიანად ამ მოთხოვნების ფარგლებს მიღმა რჩებიან. ამგვარად აგებული სისტემა მოქალაქეებს კერძო სექტორის მხრიდან მონაცემების შესაძლო ბოროტად გამოყენებისგან იცავს, მაგრამ სახელმწიფოს მიერ მათზე განხორციელებულ მონიტორინგს საერთოდ არ ეხება.
რატომ არსებობს ეს გამონაკლისი? — არსებობს კონკრეტული სისტემა, რომლის დაცვასაც ის ემსახურება.
2025 წლის ნოემბერში პრეზიდენტის ოფიციალურმა ვებგვერდმა გამოაქვეყნა და დაახლოებით ერთი საათის შემდეგ წაშალა ცენტრალიზებული საინფორმაციო და ციფრული ანალიტიკის სისტემის ტექნიკური წესდება, რომელიც აზერბაიჯანული აკრონიმით MIRAS-ის სახელითაა ცნობილი.
წაშლილ წესდებაში აღწერილი იყო ცენტრალიზებული ჰაბი, რომელიც რეალურ დროში უნდა აგროვებდეს პერსონალურ მონაცემებს სახელმწიფო უწყებების მთელი სისტემიდან. ეს მონაცემები უნდა მიეწოდოს ელექტრონული მმართველობის სისტემის მეშვეობით სხვა სახელმწიფო მონაცემთა ბაზებიდან, სულ 35 განსაზღვრული კატეგორიის სახით.
მათ შორის შედიოდა სრული საიდენტიფიკაციო და საპასპორტო მონაცემები ფოტოსურათებით, საცხოვრებელ ადგილზე რეგისტრაციის ისტორია, მართვის მოწმობები და სატრანსპორტო საშუალებების შესახებ მონაცემები, საზღვრის გადაკვეთის ჩანაწერები და ქვეყნიდან გასვლის აკრძალვები, აგრეთვე „უსაფრთხო ქალაქის“ ვიდეოთვალთვალის ქსელიდან მიღებული პირდაპირი მონაცემები.
სისტემა ასევე მოიცავდა ინფორმაციას ოჯახის შემადგენლობის შესახებ, მათ შორის ნათესავების ფოტოსურათებს, დაბადების, ქორწინებისა და განქორწინების ჩანაწერებს, მოქალაქეობისა და საიმიგრაციო სტატუსის შესახებ ინფორმაციას, სისხლის სამართლის მართლმსაჯულების მონაცემებს, დასაქმებისა და საგადასახადო ჩანაწერებს, კომუნალური მომსახურებების აბონენტების მონაცემებს, რელიგიური ორგანიზაციების რეგისტრაციას, სამოქალაქო იარაღის ნებართვებს და თვით დრონების პილოტირების ლიცენზიებსაც კი.
ჯანმრთელობის შესახებ მონაცემებს შორის იყო იმ პირთა მაიდენტიფიცირებელი ინფორმაცია, რომლებიც ნარკოლოგიურ ან ფსიქიატრიულ აღრიცხვაზე იმყოფებიან.
წესდებაში ასევე აღნიშნული იყო, რომ სისტემისთვის განკუთვნილი სპეციალური სატელეკომუნიკაციო არხების მართვას ერთობლივად განახორციელებდნენ სახელმწიფო უსაფრთხოების სამსახური და კომუნიკაციებისა და ინფორმაციული უსაფრთხოების სპეციალური სახელმწიფო დაცვის სამსახური.
თუ კვლავ კიბერუსაფრთხოების სააგენტოს (NCA) დავუბრუნდებით — მისი რეესტრი, აუდიტი და შესაბამისობის შემოწმება არ ვრცელდება „დაზვერვისა და კონტრდაზვერვის სუბიექტებზე“ და „სახელმწიფო საიდუმლოებად კლასიფიცირებულ პერსონალურ მონაცემებზე“ — სწორედ იმ კატეგორიებზე, რომლებსაც MIRAS მოიცავს.
ამრიგად, უწყებას, რომელსაც ეს განკარგულებები აზერბაიჯანის პერსონალური მონაცემების დაცვის ორგანოდ ასახელებს, საკუთარი წესდების დებულებებით პირდაპირ ეკრძალება ქვეყნის ყველაზე მასშტაბური და ყველაზე ინტრუზიული პერსონალური მონაცემების სისტემის შემოწმება.
დარჩინოვა, ამავე დებულებების ანალიზის საფუძველზე, ანალოგიურ დასკვნამდე მიდის.
მისი თქმით, სააგენტოს უფლებამოსილება განზრახ არის შეზღუდული: იგი ვერ შეეხება სახელმწიფო ორგანოების, სამართალდამცავი უწყებებისა და დაცული ელიტის მონაცემთა ბაზებს, თუმცა, დიდი ალბათობით, ექნება წვდომა თითქმის ყველა მონაცემზე, რომელიც რიგით მოქალაქეებს უკავშირდება.
იგი იხსენებს, რომ როდესაც ერთიანი მოქალაქეთა მონაცემთა ბაზის შექმნის შესახებ ინფორმაცია პირველად გავრცელდა, საზოგადოებაში იმდენად დიდი შეშფოთება გამოიწვია, რომ ხელისუფლებამ პროექტი შეაჩერა.
თუმცა, მისი მტკიცე ეჭვია, რომ პროექტი არ გაუქმებულა — იგი უბრალოდ სხვა ინსტიტუციურ ჩარჩოში გადაიტანეს და შესაძლოა, ახლა უკვე ახალი სააგენტოს მანდატის ფარგლებში ფუნქციონირებდეს.
საბოლოოდ, სად ინახება ეს მონაცემები და ვის ექვემდებარება მათი ფიზიკური კონტროლი დღეს მხოლოდ ვარაუდის საგანია.
სახელმწიფოს რესტრუქტურიზაციის ფართო ტენდენცია
ეს საკანონმდებლო პაკეტი სააგენტოს თანამშრომლებს საკუთარი უფლებამოსილებით მოქმედ აღსრულების პირებადაც აქცევს.
ძირითადი განკარგულებით ცვლილება შედის იმ თანამდებობის პირთა ჩამონათვალში, რომლებიც უფლებამოსილი არიან ადმინისტრაციული სამართალდარღვევის ოქმები შეადგინონ. ძველი სამსახურის თანამდებობები იცვლება ეროვნული კიბერუსაფრთხოების სააგენტოს თანამდებობების ვრცელი ჩამონათვალით — საბჭოს თავმჯდომარიდან დაწყებული, წამყვანი, უფროსი და რიგითი სპეციალისტების ჩათვლით.
წესდებით მინიჭებულ უფლებამოსილებებთან ერთად, რომლებიც სააგენტოს ინსპექტირების ჩატარებისა და „სავალდებულო მითითებების“ გაცემის უფლებას ანიჭებს, ეს ნიშნავს, რომ სააგენტოს თანამშრომლებს შეუძლიათ სანქციების პროცედურის უშუალოდ დაწყება და არა მხოლოდ საქმის სხვა ორგანოებისთვის გადაცემა.
2017 წლის ბოლოს შემოღებული ადმინისტრაციული ჯარიმები, რომლებიც „აკრძალული ინფორმაციის“ გავრცელებას ან მისი წაშლის ვალდებულების შეუსრულებლობას ეხება, ამ ოქმებს რეალურ ძალას ანიჭებს ვებგვერდების მფლობელების, ჰოსტინგის კომპანიებისა და ინტერნეტპროვაიდერების მიმართ.
ბოლოს, აღსანიშნავია თავად სააგენტოს ჰიბრიდული კომერციული ხასიათიც.
როგორც საჯარო სამართლის იურიდიულ პირს, სააგენტოს აქვს სამეწარმეო საქმიანობის უფლება, ასევე უფლება, შექმნას ან ფლობდეს წილებს კომერციულ კომპანიებში (მუხლები 1.4 და 3.2.14).
მისი დაფინანსების ძირითადი წყარო სახელმწიფო ბიუჯეტი კი არა, საკუთარი შემოსავლები და „კანონით აუკრძალავი სხვა წყაროებია“.
გარდა ამისა, წესდების 5.4 მუხლის თანახმად, სააგენტოს ნამეტი შემოსავალი შეიძლება გამოყენებულ იქნეს პრემიებისა და დამატებითი ანაზღაურების გასაცემად, მათ შორის სამინისტროს თანამშრომლებისთვისაც.
ამასთან, სააგენტოს მიერ მიწოდებული საქონლისა და მომსახურების ფასები პირდაპირ გათავისუფლებულია სახელმწიფო ფასების რეგულირებისგან.
ორგანო, რომელსაც ერთდროულად გააჩნია იძულებითი უფლებამოსილება სიტყვის თავისუფლებისა და პერსონალური მონაცემების სფეროში და ამავე დროს მოქმედებს, როგორც თვითდაფინანსებადი საბაზრო სუბიექტი, რომლის ნამეტი შემოსავალი მის მშობელ სამინისტროს აძლიერებს, აშკარად სცილდება იმ ანგარიშვალდებულების ჩარჩოებს, რომლებიც ჩვეულებრივ მარეგულირებელ ორგანოებს ზღუდავს.
ასეთ მოდელში ინტერესთა კონფლიქტის რისკი აშკარაა, ხოლო დაფინანსების გაუმჭვირვალობა ამ პრობლემას კიდევ უფრო ამძაფრებს.
დარჩინოვამ სააგენტოს სწორედ ეს თავისებურება შეაფასა „წითელ დროშად“ შეაფასა და აღნიშნა, რომ ეს საკითხი არა მეორეხარისხოვანი, არამედ ფუნდამენტურია.
მისი თქმით, საჯარო სამართლის იურიდიულ პირს შეუძლია ისეთი კომერციული საქმიანობის განხორციელება, რასაც ჩვეულებრივი სამინისტროს დეპარტამენტი ვერ შეძლებდა, ხოლო ახალი სააგენტო თავად დაარეგულირებს, დაალიცენზირებს და გააკონტროლებს იმავე სატელეკომუნიკაციო ოპერატორებსა და ინტერნეტპროვაიდერებს, რომელთა ინფრასტრუქტურაზეც ზედამხედველობას ახორციელებს.
მისი სიტყვებით, ამ როლების გაერთიანება პროვაიდერებზე „მეორე საბელის“ გადაჭერას ჰგავს და, ამასთანავე, შემოსავლის დამატებით წყაროსაც ქმნის.
დარჩინოვას შეფასებით, ეს აზერბაიჯანისთვის კარგად ნაცნობ მოდელს ერგება.
მისი თქმით, ხელისუფლებას არაერთხელ გამოუყენებია საჯარო სამართლის იურიდიულ პირები, როგორც ფულის ამოღების მექანიზმს, რომლის მეშვეობითაც ბიზნესისა და მოქალაქეებისგან ფინანსური რესურსები არა მხოლოდ ჯარიმებით, არამედ გაცილებით შეუმჩნეველი, სტრუქტურული გზებითაც გროვდებოდა.
მისი აზრით, ლიცენზირებისა და ზედამხედველობის ორგანო, რომელიც ქვეყნის ინტერნეტინფრასტრუქტურაზე დგას, ამავე მიზნის განხორციელებისთვის თითქმის იდეალურ მდგომარეობაშია.
თუმცა, უფრო მნიშვნელოვანი კითხვა ის კი არ არის, რატომ არსებობს კიბერუსაფრთხოების სააგენტო, არამედ რატომ შეიქმნა ის სწორედ ახლა.
ეს განკარგულებები ცარიელ ადგილას არ აღმოცენებულა.
ისინი მიღებულ იქნა იმ პერიოდში, როდესაც აზერბაიჯანში ბოლო ათწლეულის განმავლობაში დამოუკიდებელ მედიაზე ყველაზე მასშტაბური ზეწოლა მიმდინარეობს.
2023 წლის ნოემბრიდან დაწყებულმა დაპატიმრებების ტალღამ პრაქტიკულად გაანადგურა ის, რაც ქვეყანაში დამოუკიდებელი მედიისგან იყო დარჩენილი.
საგამოძიებო გამოცემა Abzas Media დაიხურა, მისი ხელმძღვანელები დააპატიმრეს, ხოლო 2025 წლის ივნისში მის ექვს ჟურნალისტს, RFE/RL-ის ეკონომიკის მიმომხილველ ფარიდ მეჰრალიზადასთან ერთად მიესაჯა შვიდიდან ცხრა წლამდე თავისუფლების აღკვეთა ვალუტის კონტრაბანდის ბრალდებით.
Toplum TV-ში რეიდი ჩატარდა, „მეიდან TV-ის“ ბაქოს ბიუროს თანამშრომლები დააკავეს, BBC-ის ბაქოს ბიურო დაიხურა, საინფორმაციო სააგენტო Turan-მა მუშაობა შეაჩერა, ხოლო „ამერიკის ხმისა“ და Bloomberg-ის კორესპონდენტების აკრედიტაციები გაუქმდა.
„აბზას მედიის“ დაპატიმრებული გუნდი და „რადიო თავისუფლების“ თანამშრომელი ფარიდ მეჰრალიზადა. კოლაჟი: ჰაჯი ზეინალი/„აბზას მედია“
დარჩინოვა ამ ნაბიჯს სახელმწიფოს რესტრუქტურიზაციის უფრო ფართო ტენდენციის ნაწილად მიიჩნევს.
მისი თქმით, მაშინ როდესაც ხელისუფლება სხვა სფეროებში სახელმწიფო აპარატს ამცირებს — მაგალითად, აერთიანებს ან აუქმებს სოციალური უზრუნველყოფის მიმართულებით მოქმედი უწყებებს, უსაფრთხოებისა და თვალთვალის სისტემაში, პირიქით, მნიშვნელოვან ინვესტიციებს დებს.
მაგალითად, უქმდება სავალდებულო დაზღვევის სააგენტო.
დარჩინოვა ამბობს, რომ სოციალური ფუნქციების მქონე ინსტიტუტები მცირდება, მაშინ როდესაც უსაფრთხოების და ზედამხედველობის მექანიზმები მუდმივად ფართოვდება, რეორგანიზდება და ფინანსდება ყოველგვარი თვალსაჩინო შეზღუდვის გარეშე.
მართალია, ეროვნულ კიბერუსაფრთხოების სააგენტოში ყველაფერი ახალი არ არის, მაგრამ ყველაზე სერიოზულ შეშფოთებას სწორედ მისი სტრუქტურული ცვლილებები იწვევს.
ახალმა განკარგულებებმა ფუნქცია, რომელიც აქამდე სხვადასხვა უწყებას შორის იყო გაფანტული, ერთიან, თანმიმდევრულ სისტემად აქცია: ერთი სააგენტო, რომელსაც აქვს მუდმივი „შავი სია“, სატელეკომუნიკაციო ქსელებზე წვდომა, მონაცემების მოთხოვნის მუდმივი უფლებამოსილება, საკუთარი სანქციების ოქმების შედგენის უფლების მქონე აღსრულების კორპუსი და პერსონალური მონაცემების დაცვის ისეთი მანდატი, რომელიც სპეციალურადაა შექმნილი უსაფრთხოების სამსახურების გასათავისუფლებლად ზედამხედველობისგან.
ამგვარად, სააგენტო პროფესიონალურ და ცენტრალიზებულ ფორმას აძლევს იმ მექანიზმს, რომელიც აქამდე რამდენიმე სხვადასხვა ინსტიტუტს შორის იყო განაწილებული.
ამასთან, არსებობს სტანდარტი, რომელსაც პაკეტი აშკარად ვერ აკმაყოფილებს.
როგორც აბასოვი ამბობს, საერთაშორისო ადამიანის უფლებათა სტანდარტების მიხედვით, ორგანო, რომელსაც ონლაინსივრცეზე ასეთი ფართო უფლებამოსილება აქვს — მათ შორის ჰოსტინგის კომპანიებისა და ინტერნეტპროვაიდერებისთვის სავალდებულო მითითებების გაცემის უფლება — უნდა ექვემდებარებოდეს რეალურ საზოგადოებრივ ზედამხედველობას, რათა სამოქალაქო საზოგადოებასა და მოქალაქეებს შეეძლოთ ამ უფლებამოსილებების გამოყენების კონტროლი.
ეროვნული კიბერუსაფრთხოების სააგენტო კი ზუსტად საპირისპირო პრინციპით არის შექმნილი: მისი საბჭოს წევრებს მინისტრი ნიშნავს და ათავისუფლებს, სააგენტო ანგარიშვალდებულია მხოლოდ აღმასრულებელი ხელისუფლებისა და პრეზიდენტის წინაშე, ხოლო არც ერთი ამ ორი განკარგულებიდან არ ითვალისწინებს დამოუკიდებელი ან სამოქალაქო ზედამხედველობის რაიმე მექანიზმს მისი დაბლოკვის, მონიტორინგისა თუ მონაცემთა დამუშავების უფლებამოსილებებზე.
სააგენტო, რომელიც მართლაც აზერბაიჯანის მოქალაქეთა პერსონალური მონაცემების დასაცავად იქნებოდა შექმნილი, საქმიანობას არ დაიწყებდა იმ უწყებების რეესტრიდან გამორიცხვით, რომლებიც სწორედ ყველაზე მგრძნობიარე ინფორმაციას ფლობენ და ყველაზე ხშირად ბოროტად იყენებენ.
ამ ეტაპზე გარდაუვალია კითხვა: რით განსხვავდება ეს სააგენტო რუსეთის კომუნიკაციების მარეგულირებელი ორგანოს — „როსკომნადზორისგან“?
სტატია მომზადებულია OC Media-სთან პარტნიორული შეთანხმების ფარგლებში. შესაძლოა, მცირედ რედაქტირებული იყოს სტილისტური თვალსაზრისით. სტატიის ორიგინალი ვერსია შეგიძლიათ წაიკითხოთ აქ.
