ავტორი: ლუკა ოქროპირაშვილი
საქართველოს ახალი მონიტორინგის დეპარტამენტი მოქმედებს, როგორც უხილავი მეთვალყურე, რომელიც „დიდი ძმის“ თვალთვალის რეჟიმის პირობებში თავისუფალი სიტყვის საზღვრებს ადგენს.
18 მაისს სახელმწიფო მინისტრმა სამართალდამცავ უწყებებს შორის კოორდინაციის საკითხებში მამუკა მდინარაძემ განაცხადა, რომ 1 ივნისიდან შინაგან საქმეთა სამინისტროს დაქვემდებარებაში შეიქმნებოდა კომუნიკაციების სისტემური მონიტორინგის სპეციალური დეპარტამენტი, რომლის მანდატიც საჯარო გამოხატვის ყველა ფორმას მოიცავს. სიძულვილის ენა, შეურაცხმყოფელი კამპანიები და ის, რაც ოფიციალურად შეფასდა, როგორც „აგრესიული კომუნიკაცია საჯარო სივრცეში“ ამ განყოფილების კომპეტენციაში შედის, თუმცა თითოეული ტერმინის საზღვრები და თავად ეს ჩამონათვალი ამომწურავია თუ არა, ოფიციალურად განსაზღვრული არ არის.
დეპარტამენტის შესაქმნელად ახალი საკანონმდებლო საფუძველი საჭირო არ ყოფილა, რადგან პარლამენტმა შესაბამისი საფუძველი უკვე შექმნა. 2025 წლის თებერვალში საქართველომ ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსში ცვლილებები შეიტანა, რომლის მიხედვითაც საჯარო მოხელეებისა და სახელმწიფო მოსამსახურეების სიტყვიერი შეურაცხყოფა ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევად გამოცხადდა. ასეთი ქმედებისთვის გათვალისწინებულია ჯარიმა ან, განმეორების შემთხვევაში — 60 დღემდე ადმინისტრაციული პატიმრობა.
მიუხედავად ამისა, მონიტორინგის ინსტიტუციური მასშტაბები ახლა უკვე სცდება ონლაინ პლატფორმებს და ვრცელდება ქუჩის გამოკითხვებსა თუ საჯარო სივრცეებში გამართულ კომუნიკაციაზე, თუმცა ზედამხედველობის ძირითადი ტვირთი გარდაუვლად ციფრულ სივრცეზე მოვა.
ქართველებმა ამ ინსტიტუტს უკვე შეარქვეს „სქროლვა-სქრინვის სააგენტო“ — მეტსახელი, რომელიც მის არსს ოფიციალურ სახელზე უფრო ზუსტად გადმოსცემს. განსხვავება ამ უწყებასა და მის წინამორბედ მექანიზმებს შორის სამართლებრივი კი არა, ოპერაციულია: თუ ადრე სამართლებრივი რეაგირება მხოლოდ მომჩივნის მიმართვის საფუძველზე იწყებოდა, ახალი დეპარტამენტი „პროაქტიულად“ იმოქმედებს და ასეთი შეზღუდვა აღარ ექნება.
რბილი ცენზურის „ახალმეტყველების“ ლოგიკა
ამ დეპარტამენტის მიზანია, შექმნას არა ისეთი ქართული საზოგადოება, სადაც გარკვეული რამეების თქმა აკრძალულია, არამედ ისეთი, სადაც იდეების გარკვეული სპექტრი თანდათან გვერდზე გადაიწევა და საბოლოოდ საზოგადოებაში საერთოდ შეწყვეტს არსებობას.
საკანონმდებლო აკრძალვების ღიად დაგროვება თვალსაჩინოა, სადავოა და ხშირად საპირისპირო შედეგსაც იძლევა – მას შეუძლია წარმოშვას ზუსტად ის პოლიტიკური მუხტი, რომლის ჩახშობასაც ცდილობს. ანალოგიური ბიუროკრატიული ვერტიკალი კი, რომელიც კონკრეტულ გამოხატვას მოწყვლადს და ძვირადღირებულს ხდის, სრულიად განსხვავებულ სახელმძღვანელო პრინციპზე მუშაობს — პრინციპზე, რომელიც ჯორჯ ორუელმა უიშვიათესი სიზუსტით აღწერა თავისი რომანის, „1984“-ის დანართში „ახალმეტყველების“ (Newspeak) კონცეფციის ქვეშ.
განვიხილოთ სიტყვა „აგრესიული“, ან თუნდაც „მტრული“, „შეურაცხმყოფელი“ ან „რადიკალური“, რომელთაგან თითოეული, გავრცელებული ინფორმაციით, ასევე შედის დეპარტამენტის ოპერაციულ ფოკუსში. არცერთი მათგანი არ აღნიშნავს ზიანის აღწერილობით კატეგორიას, არამედ წარმოადგენს ხარისხობრივ რეგისტრს. შესაბამისად, მათი მნიშვნელობა საბოლოოდ დამოკიდებულია იმაზე, თუ ვინ აფასებს კონკრეტულ შემთხვევას.
საქართველოს ახლადშექმნილი დეპარტამენტი – სახელმწიფო ორგანო, რომელსაც მინიჭებული აქვს გამოხატვის მონიტორინგისა და მისი დამოუკიდებლად შეფასების უფლებამოსილება, ყოველგვარი ობიექტური ან გარედან გადამოწმებადი სტანდარტის გარეშე – სინამდვილეში არ ავლებს მკაფიო ზღვარს დასაშვებსა და დაუშვებელს შორის. პირიქით, იგი ქმნის მუდმივ გაურკვევლობას იმის შესახებ, სად გადის ეს ზღვარი. ადამიანების უმრავლესობისთვის ასეთი ბუნდოვანება პრაქტიკულად იგივეა, რაც საკუთარი გამოხატვის თვითშეზღუდვა და დასაშვები სივრცის თანდათანობით შევიწროება.
გარდა ამისა, არსებობს კიდევ ერთი განსხვავება გაცნობიერებულ თავშეკავებასა (თვითცენზურას) და პრევენციულ შევიწროებას შორის: ლოგიკურად, ადამიანი კი არ იღებს გადაწყვეტილებას, თავი აარიდოს კონკრეტულ ფორმულირებას ან გზავნილს რიტორიკული აზრის გადასაცემად, არამედ ის უბრალოდ საერთოდ წყვეტს ამ რიტორიკული შინაარსის გამოყენებას. ეს არის, არსებითად, „ქართული ოცნების“ ოპერაციულად სასურველი ნორმატიული ეფექტი.
ორუელის „1984“-ში ოკეანიის გამოგინილი ტოტალიტარული სახელმწიფო საკუთარ ძალაუფლებას მხოლოდ ფიზიკური რეპრესიებით როდი ინარჩუნებდა, თუმცა ამასაც მიმართავდა. მისი გაცილებით მდგრადი ინსტრუმენტი იყო იმ ენის სისტემატური შევიწროება, რომლითაც ადამიანები რეალობის კრიტიკულად აღწერას ახერხებდნენ. „ახალმეტყველება“ ლექსიკონის უხეში შემცირება არ ყოფილა – ის ნიშნავდა ცნებების გადაკლასიფიცირებას, რომლის შედეგადაც პოლიტიკურად არასასურველი იდეები მთლიანად კი არ ქრებოდა, არამედ ისეთ ცენტრალიზებულ კატეგორიებში ერთიანდებოდა, რომლებიც მათ გამოხატვას არალეგიტიმურს ხდიდა.
სიტყვა „თავისუფალი“ ლექსიკონში დარჩა, მაგრამ პოლიტიკური მნიშვნელობა – როგორც ღირებულება, უფლება და მოთხოვნა – მთლიანად დაკარგა. ის მხოლოდ ყოველდღიურ, ყოფით კონტექსტში გამოიყენებოდა. ეს მონოლითური მექანიზმი მეტყველებას პირდაპირ არ კრძალავდა; ის უბრალოდ გარკვეული ფორმულირებების გამოყენებას იმდენად სახიფათოს ხდიდა კოგნიტური და სოციალური თვალსაზრისით, რომ ისინი თანდათან ყოველდღიური ენიდან ქრებოდა და ორგანიზებული პოლიტიკური გამოხატვისთვის უსარგებლო ხდებოდა.
ორუელს ესმოდა, რომ პოლიტიკური ლექსიკის რღვევა არ საჭიროებს დრამატულ განცხადებებს ან უხეში აკრძალვის აგრესიულ აქტებს. ეს პროცესი ვითარდება საჯაროდ თავსმოხვეული რეჟიმის მეშვეობით, რომლის თითოეული ცალკეული ინიციატივა შეიძლება უმნიშვნელოდაც კი ჩანდეს, თუმცა მათი კუმულაციური (დაგროვებითი) ეფექტი ავიწროებს იმ საერთო ეპისტემურ საფუძვლებს, რომელთა მეშვეობითაც მოქალაქეები კოლექტიურ უკმაყოფილებას კოორდინირებულ პოლიტიკურ მობილიზაციად აქცევენ. როდესაც გარკვეული სიტყვების გამოყენება სამართლებრივ რისკთან ასოცირდება, ადამიანები ბუნებრივად იწყებენ საკუთარი მეტყველებისა და საჯარო ქცევის შეცვლას.
თავდაპირველად ეს მცირედი ბიძგები ინდივიდუალური და თითქმის შეუმჩნეველია. თუმცა, წლების განმავლობაში, როდესაც ისინი მთელ პოლიტიკურ საზოგადოებაში მრავლდება, იქმნება სტანდარტიზებული, ენობრივად ერთგვაროვანი გამოხატვის ფორმები და კონფორმისტული ტენდენციები, რომლებიც მორგებულია პოლიტიკური ხელისუფლების მქონეთა კომფორტის ზონის პრეფერენციებსა და ველურ პრეტენზიებზე.
ახალი დეპარტამენტი უფრო ზუსტად მიჰყვება ორუელის ამ სცენარის ლოგიკას, ვიდრე პოლიტიკური ცენზურის უმეტესობა, რადგან ის მიზანმიმართულად მოქმედებს როგორც საღი აზრის, ისე ციფრული საჯარო სივრცის წინააღმდეგ. ქართულ კონტექსტში, ასეთი რეაქტიულად დანერგილი აღსრულების სისტემა, სავარაუდოდ, თავის ეფექტს გარკვეულწილად სპონტანურად გადაანაწილებს და შეინარჩუნებს მინიმუმ გარკვეულ მიკერძოებულ წინააღმდეგობას წმინდა სტრატეგიული გამოყენების მიმართ. თუმცა, მმართველ ძალასთან დაკავშირებული შინაარსის შერჩევითი ფილტრაცია, რომელიც მოქმედ ხელისუფლებასა და პოლიტიკურ ელიტას ემსახურება, უზრუნველყოფს იმას, რომ ეს მექანიზმი არასოდეს იქნება ჭეშმარიტად ნეიტრალური – ის ყოველთვის შერჩევითად იმოქმედებს.
უხეშად რეალისტურ სცენარში, იმის გათვალისწინებით, რომ პროაქტიული თვალთვალის მექანიზმი, რომელიც მოქმედებს ასეთი ყოვლისმომცველი დისკრეციით, არ გააჩნია კონტროლისა და ბალანსის რეალური ბერკეტები, დემორალიზებას უკეთებს თავისუფალ გამოხატვას და შლის გარკვეულწილად თვითკმარი „წარმოსახვითი საზოგადოებების“ დამოუკიდებელ კუნძულებს. მართლაც, ამ სახით ახალ დეპარტამენტს აქვს უზარმაზარი შესაძლებლობა, ინტენსიურად იმოქმედოს მიმდინარე საპროტესტო მოძრაობების ლექსიკის წინააღმდეგ, მაშინ როდესაც ძალაუფლების, ძალადობისა და კონტროლის ენა თითქმის ხელუხლებელი დატოვოს. ამ ყველაფერს ის ახორციელებს „ლეგიტიმური“ მანდატის სახელით, რომელიც საკუთარ საქმიანობას თანმიმდევრულ და კანონიერ პროცესად წარმოაჩენს.
რეგიონული ტენდენციები
„ქართული ოცნება“ არც პირველი ხელისუფლებაა, რომელმაც პარანოიდული შიშების გამო ამგვარ ინსტრუმენტებს მიმართა, და, სავარაუდოდ, არც უკანასკნელი იქნება.
2025 წლის დეკემბერში, აზერბაიჯანმა შეიტანა ცვლილებები „ინფორმაციის შესახებ“ კანონში, რომლის მიხედვითაც „სოციალურ მედიაში საზოგადოებისა და ეროვნული მორალის წინააღმდეგ მიმართული ამორალური საქმიანობა“ კლასიფიცირდა, როგორც ადმინისტრაციული სამართალდარღვევა, რაც ითვალისწინებს ჯარიმას ან პატიმრობას. კანონის ამოქმედებიდან რამდენიმე კვირაში ბლოგერები, დამოუკიდებელი კომენტატორები და სამოქალაქო საზოგადოების წარმომადგენლები ხელისუფლების კრიტიკული პოსტების გამო დააჯარიმეს ან დააკავეს.
ოფიციალურმა პირებმა უარყვეს ბრალდებები ცენზურის შესახებ და აღნიშნეს, რომ კანონი მიზნად ისახავდა ეთიკურ დარღვევებს და არა პოლიტიკურ პოზიციებს. თუმცა, პრაქტიკა სხვა რამეს აჩვენებს: პასუხისმგებლობა თითქმის ყოველთვის ხელისუფლების კრიტიკოსებს დაეკისრათ და არა მის მხარდამჭერებს, მიუხედავად იმისა, რომ კანონი შინაარსობრივად ნეიტრალურად იყო წარმოდგენილი.
თურქეთის 2022 წლის „დეზინფორმაციის კანონი“ კიდევ უფრო ხანგრძლივ და კარგად დოკუმენტირებულ მაგალითს წარმოადგენს. ამ კანონმა სისხლის სამართლის დანაშაულად აქცია ისეთი „ცრუ ინფორმაციის“ გავრცელება, რომელსაც „საზოგადოებრივი არეულობის“ გამოწვევა შეეძლო და სასჯელის სახედ სამ წლამდე თავისუფლების აღკვეთა განსაზღვრა.
მისი პრაქტიკული გამოყენება რეგიონში უკვე კარგად ნაცნობ სქემას მიჰყვება: ბუნდოვანი და ფართოდ განმარტებადი ტერმინები პროკურორებს დიდ დისკრეციას აძლევს, რაც რეალურად მიმართულია ჟურნალისტების, ოპოზიციის წარმომადგენლებისა და იმ მოქალაქეების წინააღმდეგ, რომლებიც საჯაროდ საუბრობენ ეკონომიკურ პრობლრმებზე ან ხელისუფლების ქმედებებზე.
ამ შემთხვევებს აერთიანებს არა იდენტური პოლიტიკური კულტურა, არამედ საერთო ხელწერა: იმდენად ფართო კანონმდებლობა, რომ თითქმის ნებისმიერი აღსრულების გადაწყვეტილება მოერგოს; გამოიყენება იმ ორგანოების მიერ, რომელთაც არ გააჩნიათ ფუნქციური ინსტიტუციური დამოუკიდებლობა პოლიტიკური ხელისუფლებისგან, და ყველაფერი მართლდება სოციალური დაცვისა და ეროვნული ინტერესების საბაბით.
ინტერნეტის კონტროლი დისკურსის ეტაპობრივი შეზღუდვის გზით
ორუელისეული გაგებით, პარტიის მიზანი აზროვნების ბრძანებით შეზღუდვა კი არ იყო, არამედ ის, რომ „არაორთოდოქსული აზრები პირდაპირ წარმოუდგენელი გამხდარიყო“. თუ ადამიანს აღარ აქვს სიტყვები, რომლითაც იდეას გამოხატავს, თავად ეს იდეაც თანდათან კარგავს სიმყარეს, შემდეგ მისი გაზიარება შეუძლებელი ხდება და საბოლოოდ ის საერთოდ ქრება.
როდესაც კრიტიკისა და წინააღმდეგობის გამოსახატავად დასაშვები ინტელექტუალური ჩარჩო არსებითად ხელახლა განისაზღვრება, საზოგადოება თანდათან კარგავს თავად ამ ცნებების ნორმატიულ მნიშვნელობას – განცდას, რომ ისინი რაღაც ადამიანურსა და საზოგადოებრივს აღნიშნავენ. იკარგება ის ენობრივი საყრდენიც, რომელიც ინდივიდუალურ, პირად უკმაყოფილებას ფართო საზოგადოებრივ აქტივობად გარდაქმნის.
ეს ნელი, შეუმჩნეველი პროცესია, რომელიც ცნობიერი პოლიტიკური ცხოვრების ქვედა დონეზე ვითარდება, და სწორედ ამიტომ არის ის უწყვეტი. პარტიას არ სჭირდება ვინმეს დარწმუნება რაიმეში – მას მხოლოდ სჭირდება, რომ განსხვავებული აზრის ფორმულირება სულ უფრო რთული გახადოს, სანამ ექსპრესიული ვაკუუმი ბუნებრივად არ მოეჩვენებათ, რაც უზრუნველყოფს მონოპოლიას ინტელექტუალურ არსსა და საინფორმაციო მეინსტრიმზე.
ქართულ საზოგადოებაში, რომელიც ისედაც დანაწევრებულია პოლიტიკური, თაობრივი და კულტურული ხაზებით, ასეთი ფართო უფლებამოსილება ნეიტრალურად ან კომპლექსურად არ გამოიყენება. ის პრაქტიკაში შერჩევითად განხორციელდება დემოკრატიული ფასადის მიღმა, სადაც ერთი მხარის ლექსიკას ექსტრემიზმის ან რადიკალიზმის იარლიყი მიეწებება, ხოლო მეორისა – ლეგიტიმაციას მიიღებს. ეს პროცესი ახდენს პოლარიზაციის ინსტიტუციონალიზაციას და არა მის მინიმიზაციას, რაც მთავრობას აღჭურვავს „ჯადოსნური იარაღით“ გამთიშველი ნარატივების გასაღრმავებლად, თანაც ისე, რომ საკუთარ თავს ყოვლისმცოდნე არბიტრად წარმოაჩენს.
წარმოიდგინეთ ერთი თაობის შემდეგ ემოციურად გაუცხოებული ქართული საზოგადოება, სადაც საჯარო ჩართულობა თანდათან შემცირებულია, სამოქალაქო ანგარიშვალდებულება პრაქტიკულად კრიმინალიზებულად მიიჩნევა, ხოლო პოლიტიკური მონაწილეობა სულ უფრო მეტად შემოიფარგლება იმ ვარიანტებით, რომლებიც ხელისუფლებისთვის მისაღები და მართვადია.
ამ პროცესის ყველაზე დიდი საფრთხე არის არა პირდაპირი აკრძალვა, არამედ იმ სპექტრის ხელოვნურად გადაკეთებაა, რომელშიც ყველაფერი მხოლოდ შავ-თეთრ კატეგორიებად არის დაყოფილი, ხოლო მოქალაქეები უკვე წინასწარ „დაკეტილ“ საინფორმაციო სივრცეში მოძრაობენ.
სამინისტროს ახალი ცენზურის მექანიზმი მოქმედებს, როგორც სწორედ უხილავი მეთვალყურე: ის ამ მოჩვენებით საზღვრებს ადგენს და იწვევს დომინოს ეფექტს, სადაც დასაშვები პლურალიზმის ყოველი მომდევნო შემცირება წინას კიდევ უფრო აძლიერებს.
მიუხედავად იმისა, შეასრულებს თუ არა კომუნიკაციების სისტემური მონიტორინგის დეპარტამენტი მისთვის ოფიციალურად განსაზღვრულ მისიას, თუ უბრალოდ მუდმივ ინსტიტუციურ არსებობას შეიძენს, მისი ყველაზე სწრაფი და მნიშვნელოვანი შედეგი შესაძლოა უკვე დამდგარია: საზოგადოებას უკვე გაეგზავნა პრევენციული სიგნალი, რომ „დიდი ძმა გითვალთვალებს“.
სტატია მომზადებულია OC Media-სთან პარტნიორული შეთანხმების ფარგლებში. შესაძლოა, მცირედ რედაქტირებული იყოს სტილისტური თვალსაზრისით. სტატიის ორიგინალი ვერსია შეგიძლიათ წაიკითხოთ აქ.
