ავტორი: ანი ღულინიანი
სომხეთმა და თურქეთმა გიუმრი-ყარსის ელექტროგადამცემი ხაზის აღდგენისა და ექსპლუატაციაში გაშვების საკითხი განიხილეს, რადგან ერევანი ენერგიის ალტერნატიული წყაროების უზრუნველყოფასა და ანკარასთან ურთიერთობების ნორმალიზებას ცდილობს.
მოლაპარაკებები სომხეთში გაიმართა. ტერიტორიული მართვისა და ინფრასტრუქტურის მინისტრი დავით ხუდატიანი თურქეთის ელექტროენერგიის გადამცემი კორპორაციის (TEIAS) დელეგაციას შეხვდა, რომელსაც მისი თავმჯდომარე და გენერალური მენეჯერი მუსტაფა პუსტუ ხელმძღვანელობდა.
TEIAS-ის დელეგაციასთან შეხვედრის შემდეგ ხუდატიანმა Facebook-ზე დაწერა, რომ მან ხაზი გაუსვა სომხეთისა და თურქეთის ელექტროსისტემების ერთმანეთთან დაკავშირების მნიშვნელობას ორმხრივი და რეგიონული თანამშრომლობისთვის. თურქეთის დელეგაცია ასევე შეხვდა სომხეთის ელექტროენერგეტიკული სისტემების ოპერატორისა და მაღალი ძაბვის ელექტროქსელების ხელმძღვანელობას.
სომხეთი და თურქეთი ურთიერთობების ნორმალიზებაზე აქტიურად 2022 წლიდან მუშაობენ. ამ პერიოდში სპეციალური წარმომადგენლები ერთმანეთს საზღვარზე, ასევე ორი ქვეყნის დედაქალაქებში ხვდებოდნენ. თუმცა, დიპლომატიური ურთიერთობები ჯერ არ დამყარებულა და სახმელეთო საზღვარი კვლავ დაკეტილია.
თურქეთმა სომხეთთან საზღვარი 1993 წელს, მთიანი ყარაბაღის პირველი ომის დროს ჩაკეტა. მაისში თურქეთმა სომხეთთან საქონლით ვაჭრობაზე დაწესებული შეზღუდვები მოხსნა, რის შედეგადაც ორ ქვეყანას შორის ვაჭრობა შესაძლებელი გახდა ისე, რომ საქონელს საზღვრის გადაკვეთამდე მესამე ქვეყანაში ხელახლა რეგისტრაცია აღარ სჭირდება.
სომხეთის მზარდი ენერგოსაჭიროებები
სომხეთის ენერგოსექტორი გარდამავალ ეტაპზეა მას შემდეგ, რაც სახელმწიფომ ეროვნული ქსელის ოპერატორსა და ელექტროენერგიის ეროვნულ დისტრიბუტორზე: „სომხეთის ელექტროქსელებზე“ კონტროლის დამყარება დაიწყო. მინისტრმა ნიკოლ ფაშინიანმა განაცხადა, რომ ახალმა მოთხოვნამ, მათ შორის ხელოვნური ინტელექტის (AI) მონაცემთა ცენტრების მხრიდან, შესაძლოა გამოიწვიოს ის, რომ სომხეთს ელექტროენერგიის ჭარბი რაოდენობა აღარ ჰქონდეს.
ერევანმა „სომხეთის ელექტროქსელების“ ნაციონალიზაცია მას შემდეგ გადაწყვიტა, რაც კომპანიის მფლობელი, მილიარდერი და ოპოზიციონერი ლიდერი სამველ კარაპეტიანი 2025 წლის ივნისში „ძალაუფლების უზურპაციის“ ბრალდებით დააკავეს.
2026 წლის მაისში მთავრობამ განაცხადა, რომ კარაპეტიანის აქციების ჩამორთმევის პროცესს დაიწყებდა. კარაპეტიანის ოჯახმა საინვესტიციო არბიტრაჟის საქმე აღძრა და ექსპროპრიაციის გამო 500 მილიონი დოლარის კომპენსაციას მოითხოვს. მთავრობა აცხადებს, რომ კომპანიაზე კონტროლი მისი მომსახურების ხარისხის გაუმჯობესებისა და საზოგადოებრივი ინტერესის დაცვის მიზნით აიღო, თუმცა კრიტიკოსები მიიჩნევენ, რომ ეს კარაპეტიანის პოლიტიკურ ამბიციებს უკავშირდება.
სომხეთი ასევე მნიშვნელოვნად არის დამოკიდებული მეწამორის ატომური ელექტროსადგურის მიერ გამომუშავებულ ელექტროენერგიაზე – ეს სამხრეთ კავკასიაში მოქმედი ერთადერთი ატომური ელექტროსადგურია.
სომხეთმა რუსულ „როსატომთან“ გააფორმა ხელშეკრულება მეწამორის ერთადერთი მოქმედი რეაქტორის ექსპლუატაციის ვადის გასახანგრძლივებლად. ფაშინიანმა განაცხადა, რომ ადრე 2036 წლამდე დაგეგმილი ვადის შემდეგ, ექსპლუატაცია შესაძლოა 2046 წლამდეც გაგრძელდეს. ერევანი ასევე განიხილავდა მცირე მოდულური რეაქტორების შეთავაზებებს რუსეთიდან, აშშ-იდან, საფრანგეთიდან, ჩინეთიდან და სამხრეთ კორეიდან. თუმცა, მოგვიანებით ფაშინიანმა განაცხადა, რომ მზარდი მოთხოვნის გამო, მოდულური გადაწყვეტა შესაძლოა სომხეთის ენერგოსაჭიროებებისთვის საკმარისი არ აღმოჩნდეს.
ელექტროენერგიის საკითხი სომხეთ-აზერბაიჯანის ურთიერთობებში მშვიდობისა და რეგიონული კავშირების შესახებ ფართო დებატების ნაწილიც გახდა.
აგვისტოში აზერბაიჯანის პრეზიდენტმა ილჰამ ალიევმა სომხეთს აზერბაიჯანიდან ელექტროენერგიის მიწოდება შესთავაზა და აღნიშნა, რომ სომხეთი უსასრულოდ ვერ იქნება დამოკიდებული მეწამორის ატომურ ელექტროსადგურზე. მან განაცხადა, რომ აზერბაიჯანიდან სომხეთის გავლით ნახიჩევანისკენ მიმავალი ელექტროგადამცემი ხაზის მშენებლობა დასაწყებად მზადაა.
საპასუხოდ, ფაშინიანმა განაცხადა, რომ სომხეთი, რომელსაც ადრე ელექტროენერგიის პროფიციტი ჰქონდა, შესაძლოა ახალი მოთხოვნის წინაშე აღმოჩნდეს AI მონაცემთა ცენტრების სწრაფი ზრდის გამო. მან ასევე თქვა, რომ სომხეთს ელექტროენერგიით ვაჭრობა შეუძლია აზერბაიჯანთან, თურქეთთან, ირანთან და საქართველოსთან.
გიუმრი-ყარსის ელექტროგადამცემი ხაზის აღდგენა ერევანს ელექტროენერგიით ვაჭრობის დამატებით ალტერნატიულ მარშრუტს მისცემს, ირანთან და საქართველოსთან უკვე არსებული კავშირების პარალელურად.
სტატია მომზადებულია OC Media-სთან პარტნიორული შეთანხმების ფარგლებში. შესაძლოა, მცირედ რედაქტირებული იყოს სტილისტური თვალსაზრისით. სტატიის ორიგინალი ვერსია შეგიძლიათ, წაიკითხოთ აქ.
